"Inton agsubliaka, masapul nga addan kapareham, a!" kinuna manen ni Glydel idi dina mauray ti sungbatko.

"In short, asawa!" insaruno ni Tessa, maysa apay a gayyemko.

"Long overdue!" immulagat met ni Gloria, ti Tagala a gayyemko ngem ad-adda a dakami nga Ilokano ti pakibungbunggoyanna. Ikaw kasi, pihikan kang masyado. ang daming nanliligaw sa iyo rito, mga propessional at mayayaman pa, e wala kang pinapansin sa kanila. Puro 'Go to hell' at 'Leave me alone' ang sagot mo sa kanila!"

"Hoy, gaga, umandar na naman and kadaldalan mo!" Sinipatko ti takiag ni Gloria ket nagkatawa da Ricky, kaayan-ayat ni Glydel, ken Marco, boy friend ni Tessa. Isu met nga umasideg ni Amor a sumilsileng ti mugingna iti ling-et iti pannakilinnetletna iti airport.

"Awannen ti problema, sweetheart," inkidday ni Amor. "Baybayadanen ni ama ti plete ti excess a bagahem!"

"Go to hell," immesmesko ken ni Amor a puon ti imlekan dagiti kaduami. "You'ar not my boy friend tapno awa-gannak iti sweetheart. Thanks anyway!"

Ni Clod ti kayat a sawen ni amor. In-innauna iti sangapulo a tawen ni Clod ngem "Ama" ti awan ni Amor itoy karibalna.

Nasuroken a pitopulo ni Clod. Retirado nga empleado ti gobierno. Kanayon a naurnos ti pangrasayen a buokna. Adda sumagmamano a balay a paab-abanganna. Diborsiado. No maladawak a mangrikep iti travel agency nga imatonak iti North Beretania gapu iti kaadu ti papeles nga asikasuek ken dinak maawis a mangan iti restaurant, agluto ti ibalonna kaniak.

Nailem ketdi ni Clod. Kayatna nga adda kenkuana ti kadakkelan nga atensionko no adda karanana nga umay makitungtong iti opisinak.

Kas ken ni Clod, diborsiado met ni Amor. Narang-ay ta nagaget. Ngem narabak ket surnadanna latta ti paagaremna uray adda agdengdengngeg.

Saan a narigat nga ayaten ida. Ngem diak maawatan ti bagik ta kasla napukawen ti panagtalekko kadagiti taga-ditoy manipud nagsinakami iti ama ti dua nga annakko.

"Hi, everybody!" inkablaaw ni Clod nga umas-asidegen kadakami. Kiniddayanna dagiti gagayyemko nga umis-isem ngem tinung-deanna laeng ni Amor. "Awanen ti problema, honey. Agkikitakayonto laengen kadagiti bagahem idiay Manila."

"Thank you, Clod," kinunak.

Nagarimbangaw dagiti nakapila nga agi-check in iti bagahe. Ababan ti pila iti dadduma a kompania ti eroplano idinto ta nagpikor pay laeng ti intar dagiti pasahero ti pagluganakl a PAL. Naggapu idiay San Francisco ti eroplano.

Iti relok, alas onse media iti rabii. Awanen dagiti agpalubos a Puraw. Kasta ngamin dagitoy. No agitulodda, saanda nga agbayag. Kasunganida dagiti kadaraan. Kaaduanna a sada la pumanaw no nakastreken iti departure area ti palubosanda. Makisinnangitda pay no dadduma.

"O, paano? Happy trip na lang, ha?'" inarakupnak ni Gloria.

"No igawidnakan ti maysa kadagiti adda idiay, 'tay dakkel a balay iti igid ti baybay ti bangonenyo tapno adda pagdagusanmi no sumarungkarkami!" inkatawa met ni Tess a bulonna ti nangpidil iti pingpingko.

"Dikay' madanagan. diak agsubli agingga iti awan resulta ti panagbakasionko," inrabakko met. Kinitak da Clod ken Amor. "What about you, guys? Don't tell me nga umaykay' sumurot idiay Pilipinas!"

Nagkatawa da Tessa ket nagpayapaydan a bulonda a timmallikud.

"Can I hug you, sweetheart?" Inunaan ni Amor ni Clod nga immasideg. naumbi ti perrengna.

"Hug 'ta rupam!" kinunak a nang-yawat iti dakulapko. Nairut ti petpetna.

"Wherever you are, sweetheart, ay-ayatenka latta!" kinunana ket dina payen kinita ni Clod iti itatallikudna.

Imbes a makidinnakulap ni Clod, inagkanna ti bukot ti dakulapko iti apagapaman. "Okey, honey, enjoy your vacation. How I wish I could go with you." Nagbarbar ti timekna ket anian a lidayna a timmallikud.

No kasano ketdi a sardengandak da Amor ken Clod. Imbagak pay idin nga adda boyfriendko — ni Joven — ngem sangkakunada nga agingga iti diakm' pay nagkasar, mangnamnamadanto latta.

Nagtrabaho idi ni Joven ditoy Hawaii iti sumagmamano a tawen kas pannakabagi ti opisinada iti Makati nga agimport iti tsokolate nga aramid ditoy Hawaii ken ageksport iti taraon a partuat met ti Filipinas. Nagam-ammokami iti welcome party ti maysa a kadaraan a dimmagas iti Honolulu iti panagpa-Los Angelesna.

Nataytayag bassit ni Joven ngem siak iti takderna a lima kadapan ken lima a pulgada. Pangrapisen, naulimek ngem nasinged a makilangen no makapagpinnasigkayon. Nasuroken a limapulona.

"Ammom, Reggie, iti nasurok a duapulo a tawen, ita laeng nga agayatak manen," kinunana iti nminsan a panangpagustok iti awisna iti maysa a sardam iti Monterey Restaurant. "Nagasawaak idi nasurok a tallopulok. Ngem pinanawannak ti asawak."

"Apay ngamin?" kinunak.

"Basolko… nasukalannak. Nagpakawanak ngem dinakon dinengngeg. Nakidenna iti sabali. Naimbag ta awan anakmi."

"Well, nabayag met gayamen. Apay a dika nagbirok iti sabali?"

"Nalaka a sawen ngem narigat nga aramiden. Agingga iti nasarakak ti babai a kalugarak gayam ngem ditoy pay Honolulu ti nakaam-ammoak. Wen, agasawaak manen, Reggie."

Nagtibbayoak idi iti nangegko. "O, di nasayaat! A-asino ti nagasat?"

"Saan nga isu ti nagasat, Reggie. Siak." Pinetpetanna dagiti dakulapko. Pinerrengnak. "Ay-ayatenka, Reggie."

Diak ammo ta kasla awan bilegko a mangukas idi iti petpetna. Ket idi dumagaskami iti Blaisdel Park, diakon nagkedked idi arakupen ken agkannak.

Ngem kellaat a nagawid ni Joven idiay Filipinas.

Indariragna ti panagkasarmi sakbay nga agawid. Idiaykamto kanon Filipinas nga agnaed. Pagtiponenmi kano ti urnongmi ket mangpundarkami iti negosiomi.

"Nairuamakon iti panagbiag ditoy," kinunak met. "Adda payen pamilia ti dua nga annakko. Maysa pay, diak mapanawan ti travel agencyk. Ammom a dayta laeng ti ammok a pamastrekan."

"No talaga nga ay-ayatennak, sumurotka," impatangkenna.

Dimmuko met ti kinaprangkak. Kinunak a dinak mabiag ti ayat laeng. In-keddengko a nalpasen ti amin kadakami.

Ket nagawid ni Joven a nasakit ti nakemna. Nupay kasta, masansan nga awagannak malaksid iti dandani inaldaw a panagsuratna. Section Manager kano itan iti maysa a nalatak a negosio iti Makati. Ammona ti panagbakasionko. Sabtenkanto, kinunana iti telepono.

Walwalokami iti business class. Awan ti am-ammok kadagiti kaduak. Sabagay, awan essemna a makipatpatang ita. Apaman a nakapagsimpa ti eroplano iti tangatang, pinagliadkon ti tugawko saak nagkidem.

Ngem diak nakaturog. Adda aggargaraw iti alintataok — ni Rino, ti kaayan-ayatko sakbay nga immaynak inasawa ni Danding idiay Sta. Ana a nakayanakak. Iti Hawaii a naipasngay ti dua a bungami. Idi maammoanna a nagsinakami ken Danding, sinuratannak manen ni Rino. Sangkadagullitna nga iti laksid ti amin, ay-ayatennak pay laeng.

Ket bayat ti cool offmi ken Joven, napanunotko a kumustaen ni Rino. Napaneknekak ti nadamagko nga addan asawa ken anakna. Riniknana kano ngamin unay daydi napasamakmi.

Manipud idi, no namin-anon nga immawag ni Rino iti telepono. No saan, agsurat, ket sangkaibagana ti di agkupas nga ayatna kaniak. Impadamagko ti panagbakasionko ket kas ken ni Joven, impanamnamana ti panangsabatna kaniak iti airport.

Ipokritaak no kunak a diak natukay iti panangiriing ni Rino iti ayatna kaniak. Adda nalimed a ragsak ken gagarko a makakita manen kenkuana itoy a panagbakasionko.

Ngem sabatennak ngata, kas inkarina kaniak? Agkitadanto la ketdi ken Joven.

DIAK ammo no nairidepak laeng. Ngem nabaringkuasak iti pakaammo nga ikapetmi manen ti seatbeltmi. Umas-asidegkami kanon iti NAIA. Kinuna pay ti agiwarwaragawag a maikapito iti bigat iti Manila.

Kasla adda manen nagkarayam a lamiis iti durik. Filipinas manen! nakunak iti unegko. Madamdama pay, mayag-agusakon iti tumuyutoy a pasahero nga agturong iti imigrasion.

Gapu ta awan mabuisan a kargak, awan sipsiparko iti customs. Sinabatnak ti nabara nga alingasaw, karibuso, ken atimbangaw idi makaruarak iti desarming a pasdek ti eropuerto. Aleng-aleng ti panangiwarasko iti panagkitak iti reprep nga agpaypayapay iti bangir ti barandillas iti ballasiw ti kalsada ta awan namnamaek a kabagiak a sumabat. Ammoda ngamin ti ugalik a diak kayat a mataktakda iti adu nga obrada idiay probinsia ken aggastoda iti dakkel tapno sabatendak laeng. Kas gagangay no agbakasionak, agtarusak iti hotel iti Roxas Boulevard: aginanaak dita iti sumagmamano nga aldaw sakbay nga agawidak idiay Cagayan.

Diak ammo, ngem nakariknaak iti pannakaupay idi diak makita ti ninamnamak a sumabet kaniak. Kasla dimmagsen pay ketdi ti idurduronko a kariton. Sabatenkanto, kinuna ni Rino iti naudi a yaawagna kaniak. Wenno naladaw ngata?

Nalabsakon dagiti agur-uray idi madlawko ti kasla agdardaras a paddak iti likudak.

"Siakon, honey!"

Tinaliawko ti nagtimek. "Joven!"

Imbes a simmungbat, inagkanna ketdi iti apagdennes dagiti bibigko ket agkatkatawa a nangsublat iti kariton. Limmukmeg ken bimmusnag. Nagpatubo iti naingpis a bigote. Naka-long sleeves iti asul ken nakapantalon iti nangisit.

"Kunak no dimo paypaysoen ti mangsabet kaniak," kinunak ket nalagipko manen ni Rino.

"Basta nagkariak, tungpalek, honey."

"Ket kumusta?" kinunak bayat ti panangkontrolna iti panagsalida ti kariton iti pasalog a pasilio. "Nangasawakan?"

Nagkatawa iti nakapsut. "Honey, sika ti asawaek. Isu nga agtarustan idiay apartmentko!"

"Jovenka, a!" Minulagatak.

"Angawko laeng daydiay. Ngem kunak met idin kenka — agnanayon nga ayatenka, isu nga ay-ayatenka pay laeng agpapan ita."

"Ne, agaremka manen?" Imlekak.

"Dumandanon!" Nagkatawa met.

Daytoy ti maysa a dayawek ken ni Joven. Dina ilimlimed ti riknana, ken nasiglat a sumungbat nga aglisi, ken mangtiliw no adda mailiblibak kenkuana.

Intulodnak ni Joven iti hotel babaen ti iggemna a kotse ti kompaniada. Kalpasan a nakapagalmusarkami iti coffee shop ti hotel, nagpakadan tapno makainanaak kano. Sarungkarannakto kano iti malem tapno makapagpinnadamagkami sakbay nga agpa-Cagayanak. Pinerrengnak iti napaut a kasla idi idagdagasnak idiay balayko idiay Salt Lake sana indennes dagiti bibigna kadagiti bibigko.

Adda nagkarayam a bara iti barukongko ngem inkagumaak ti nagkatawa.

KUNAM no piestaan ti sango ti dua kadsaaran a balaymi idi agsardeng ti pampasahero a dyip nga inarkilak a mangitulod kaniak. Nagsangit ni nanang idi arakupek. Nakapsuten ti panagkitana. Nabayag a siniraratannak idi asitgak. Walo pulo ket tallonan. Dandani puraw aminen ti buokna. Pangrapisen ngem saan ketdi nga agkubbo.

Nagsisinnublatandak nga inarakup dagiti kakabsatko, kakaanakak, ken dadduma pay a kakabagiak ken gagayyemko a nakadamag iti isasangpetko. Kas iti sigud, inriingda manen ti panagasawak.

"Dikay' agdanag. Dandanin!" inkatawak.

Nakapangaldawkamin ket agil-iladakon iti siledko. Iti paraangan, umarimbangaw dagiti kakaanakak ken kakasinsinko a pinasaraboak iti sangabotelia a wiski.

Umapayen ti turogko idi mangegko ti ungor ti nagsardeng a lugan iti batogmi. Di mabayag, nadlawko dagiti nalag-an nga arimpadek nga umas-asideg iti ridaw ti siledko.

"Anti, adda bisitam!" Timek ti maysa kadagiti kaanakak a ten-edier a babai.

"Asinoda?" Bimmangonak.

"Um-umay idin daydiay maysa, anti."

Dagiti kameng ti Sangguniang Bayan? Gagangay ngamin a pasiarendak tunggal agbakasionak. Insuotko ti maong a shortsko nga inasmangak iti puraw a tisirt. Inurnosko ti buokko saak rimmuar.

Nagkuretret ti mugingko idi malasinko ti timek ti maysa kadagiti bisita bayat ti yuulogko. Diak nagbiddut, ni Rino!

Napatakder dagiti bisita idi makitadak. Sinabatnak ni Rino iti arsadanan ti agdan.

"Komusta?" Pinababa-pinangatonak.

Inyawatko ti dakulapko. "Kastoy laeng, rigat la ti adda," insungbatko ti pagsasaomi idiay Hawaii no adda mangkomusta kadakami. Nadlawko ti panagtigerger ti imana.

Bassit ti limmakayan ti langa ni Rino. Bimmaked bassit ngem kaskasdi latta a mabilbilang ti saritana. No kasano ketdi a nagbalin a maestro ken nangato ti saadna iti maysa nga unibersidad iti Tuguegarao. Sabagay, sigud a nasingpet ken kas idi, naurnos latta ti bisngayna.

Ngem nasdaawak iti bagik. Awanen ti tibbayok no kasta a malagipko idi ni Rino.

Inyam-ammonak iti tallo a kinakuyogna a co-teachersna kano. Nagsarimaddeng idi madanonna ti maikapat a kaduana — maysa a tin-edier a lalaki. Adda panagkakaingasda ken Rino.

"Ti barok, Reggie." Nagbeddal ni Rino. "Ni Junior. Isu a dika nasabat iti airport ta adda inasikasok gapu kenkuana."

Dinakulapko. Kas iti amana, managbabain ti isemna.

Pinagtugawko ida. Sineniasak ti maysa a kaanakak tapno mangisagana iti mirienda.

"Ket?" kinunak idi makapagway-wayaskamin. Rimmuar dagiti kaduana ta naparpariir kano iti arubayan. Ngem ammok a gandatdakami a pagwayasen. Nalabit naestoria ni Rino ti relasionmi sakbay a nagpa-Hawaiiak.

Pinerrengna ni Rino. "Siak pay laeng daydi, Reggie…"

Nagkatawaak iti nakapsut. Awan, talaga nga awanen daydi tibbayok. Nabayag unayen daydi.

"Ita ta nagkitata manen…"

Immangesak iti nauneg. "Nabayag met nga inur-urayko daytoy, Rino. Ngem nabayag gayam unayen. Isu a sanguenta koman ti agdama. Kasapulannaka unay 'diay barom."

"Reggie…"

Kayat ni Rino nga iggaman ti imak ngem inlisik.

"Inta ketdin makitungtong dita ruar," kinunak.

Immanges iti nauneg a bulonnan ti timmakder. Sinarunok iti panagturongna iti ridaw. Ket bigla a kinailiwko a mangeg ti timek ni Joven, a riknaen ti bara dagiti dakulapna.